Qaraciyər fibrozu və sirroz

Bu nədir

Fibroz qaraciyərdə çapıq toxumanın yığılmasıdır. Zədə aylarla, illərlə davam edəndə qaraciyərin ulduzvari (stellat) hüceyrələri aktivləşir və kollagen istehsal edir. Bu toxuma yığıldıqca qaraciyərin normal quruluşu dəyişir. Səbəb yağlı qaraciyər, alkoqol, virus hepatitləri, autoimmun və ya öd yolları xəstəlikləri ola bilər, mexanizm isə oxşardır.

Fibrozun dərəcəsi F0-dan F4-ə qədər qiymətləndirilir. F0 fibroz yoxdur, F1 yüngül, F2 orta, F3 irəliləmiş fibroz deməkdir. F4 sirrozdur: qaraciyərin quruluşu düyünlər şəklində dəyişib.

Sirrozda problem təkcə qaraciyərdə deyil. Qaraciyər ammonyakı zəif təmizləyir və bu işin bir hissəsi əzələlərin üzərinə düşür. Yüksək ammonyak isə əzələnin özünə zərər verir. Belə bir dövrə yaranır: əzələ azaldıqca ammonyakı təmizləmək qabiliyyəti də azalır.

Niyə vaxtında bilmək vacibdir

Fibroz həmişə son hökm deyil. Elmi icmallara görə səbəb aradan qalxanda fibroz dayana, bir çox halda geri dönə bilər. Ən aydın sübut virus hepatitlərinin müalicəsindən gəlir. Lakin geriləmə yavaş gedir və ağır mərhələdə həmişə yetişmir. Proqnoz baxımından əsas sərhəd F2 və xüsusilə F3-dür.

Sirrozda əzələ itkisi (sarkopeniya) həyat keyfiyyətini aşağı salır, infeksiya və qaraciyər ensefalopatiyası (diqqət, yaddaş və yuxu ritminin pozulması) riskini artırır. 2024-cü il meta-analizinə görə sirrozlu xəstələrin təxminən üçdə biri zəif (frail) vəziyyətdədir və bu, proqnozla bağlıdır.

Yanaşmamız

Ölçmək. Fibroz qan əsaslı hesablamalar (FIB-4) və elastoqrafiya ilə qiymətləndirilir. Heç bir test tək başına mükəmməl deyil, ona görə nəticələr birlikdə oxunur. Eyni zamanda zədənin səbəbi axtarılır. Sirroz varsa, əzələ gücü, yeriş, qidalanma vəziyyəti və lazım olanda ammonyak da nəzərə alınır.

Anlamaq. Əsas sual budur: fibrozu nə qidalandırır və hansı mərhələdədir. Səbəbi bilmədən effektiv plan qurmaq olmur.

Fərdi plan. Ən güclü addım səbəbi aradan qaldırmaqdır: virus hepatitinə nəzarət, alkoqoldan imtina, yağlı qaraciyərdə çəkinin tədricən azaldılması, diabetin nəzarətə alınması. Sirrozda zülalı kəskin azaltmaq əzələ itkisini dərinləşdirə bilər, ona görə qidalanma fərdi qurulur: az-az və tez-tez yemək, yatmazdan əvvəl kiçik qəlyanaltı. Hərəkətin intensivliyi xəstəliyin mərhələsinə görə seçilir. Dərman qərarları həkimlə birlikdə verilir.

Təkrar ölçmək. Elastoqrafiya və analizlər vaxtaşırı təkrarlanır. Dinamika tək bir rəqəmdən daha çox məlumat verir.

Nə vaxt müraciət etməli

• Analizlərdə və ya elastoqrafiyada fibroz şübhəsi varsa.
• Yağlı qaraciyərlə yanaşı diabetiniz və ya piylənməniz varsa.
• Hepatit B və ya C varsa, ya da heç vaxt yoxlanmamısınızsa.
• Sirroz diaqnozu ilə çəkiniz və əzələ gücünüz azalırsa.
• Saralma, qarında şişkinlik, qara nəcis, qanlı qusma, çaşqınlıq və ya güclü yuxululuq yaranıbsa, təcili.

Bu səhifə məlumat xarakterlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir.