Sirrozda əzələ niyə vacibdir? Ammonyak, sarkopeniya və zəiflik

Qaraciyər sirrozu deyəndə ağıla adətən qaraciyərin özü gəlir: fermentlər, ultrasəs, qarında maye. Amma sirrozu olan insanların həyat keyfiyyətinə və proqnozuna güclü təsir edən başqa bir orqan da var: əzələlər. Son illərin araşdırmaları göstərir ki, qaraciyər, ammonyak və əzələ arasında sıx bir əlaqə mövcuddur.

Ammonyak haradan gəlir və qaraciyər onu necə təmizləyir

Ammonyak zülalların parçalanması zamanı yaranan təbii məhsuldur. Onun böyük hissəsi bağırsaqda əmələ gəlir və qan vasitəsilə qaraciyərə çatır. Sağlam qaraciyər ammonyakı zərərsiz sidik cövhərinə çevirir, bu da böyrəklər vasitəsilə xaric olunur.

Sirrozda bu sistem iki səbəbdən zəifləyir. Birincisi, qaraciyər hüceyrələrinin sayı və funksiyası azalır. İkincisi, qanın bir hissəsi qaraciyərin yanından keçən yan damarlarla (portosistem şuntlarla) birbaşa ümumi dövrana düşür. Nəticədə qanda ammonyak artır.

Əzələ: ehtiyat təmizləyici

Qaraciyər öz işini görə bilməyəndə əzələlər köməyə gəlir. Skelet əzələlərində ammonyakı başqa bir maddəyə, qlutaminə bağlayan ferment var. Bir əzələ hüceyrəsində bu fermentin aktivliyi yüksək deyil, amma bədəndə əzələ kütləsi böyük olduğuna görə ümumi effekt əhəmiyyətlidir.

Burada pis bir dövrə yaranır. Sirrozda bədən ammonyakın təmizlənməsi üçün əzələlərdən daha çox asılı olur. Eyni zamanda yüksək ammonyak əzələnin özünə zərər verir: əzələ zülalının sintezini zəiflədir, əzələ böyüməsini əngəlləyən miostatin adlı maddəni artırır və əzələ hüceyrəsinin enerji mexanizmini pozur. Əzələ azaldıqca ammonyakı təmizləmək qabiliyyəti də azalır.

Sarkopeniya və zəiflik (frailty)

Sarkopeniya əzələ kütləsinin və ya gücünün azalmasıdır. Sirrozda bu, ən çox rast gəlinən ağırlaşmalardan biridir. Səbəblər çoxdur: iştahın azalması, qarında maye yığılanda tez doyma, duzsuz yeməyin dadsız gəlməsi, bədənin enerji sərfiyyatının artması, iltihab və az hərəkət.

Bir vacib xüsusiyyət də var. Sirrozlu qaraciyər qlikogen, yəni şəkər ehtiyatını az saxlayır. Ona görə bir gecəlik ac qalmaq belə bədəni enerji üçün öz əzələ zülalını yandırmağa məcbur edə bilər. Sağlam insanda uzun aclıqdan sonra baş verən proses sirrozda çox daha tez başlayır.

Sarkopeniya təkcə görünüş məsələsi deyil. Elmi icmallara görə əzələ itkisi sirrozda həyat keyfiyyətini aşağı salır, infeksiya riskini artırır və qaraciyər transplantasiyasından əvvəl və sonra nəticələrə mənfi təsir edir. O, həmçinin qaraciyər ensefalopatiyası riskini artırır. Bu, ammonyak və iltihabın beynə təsiri nəticəsində diqqətin, yaddaşın və yuxu ritminin pozulmasıdır.

Zəiflik (frailty) daha geniş anlayışdır: güc, yeriş sürəti, tarazlıq və gündəlik işlərin öhdəsindən gəlmək qabiliyyətinin birlikdə azalması. 2024-cü ildə 17 araşdırmanı birləşdirən meta-analizdə sirrozlu xəstələrin təxminən üçdə birinin zəif (frail) olduğu, zəifliyin isə transplantasiyasız sağqalma ilə bağlı müstəqil risk amili ola biləcəyi göstərilib.

Ammonyak səviyyəsi nə deyir

Uzun müddət ammonyak əsasən ensefalopatiya ilə əlaqələndirilirdi. 2022-ci ildə dərc olunmuş araşdırmada vəziyyəti stabil olan, ambulator izlənən sirrozlu xəstələrdə qanda ammonyakın səviyyəsi qaraciyərlə bağlı ağırlaşmalara görə xəstəxanaya yerləşdirilmə və ölüm riski ilə əlaqəli çıxıb. Müəlliflərə görə bu göstərici ağırlaşmaları proqnozlaşdırmaqda bəzi ənənəvi şkalalardan daha yaxşı işləyib.

Başqa bir araşdırma isə yeriş və tarazlıq kimi hərəki göstəricilərin qanda ammonyak və iltihab markerləri ilə əlaqəsini öyrənib. Yəni insanın necə yeriməsi və balansı da qaraciyərin vəziyyəti haqqında məlumat verə bilər.

Bir məqamı qeyd edək: ammonyakın ölçülməsi texniki baxımdan həssasdır, qan nümunəsinin düzgün götürülməsi və tez analiz edilməsi lazımdır. Nəticə yalnız klinik vəziyyətlə birlikdə şərh olunur.

Qidalanma və hərəkət niyə vacibdir

Keçmişdə qaraciyər xəstələrinə zülalı azaltmaq məsləhət görülürdü. İndiki yanaşma fərqlidir: sirrozda bədənin zülala ehtiyacı yüksəkdir və zülalın kəskin məhdudlaşdırılması əzələ itkisini dərinləşdirə bilər. Zülalın miqdarı və növü həkim və ya dietoloqla birlikdə fərdi olaraq müəyyən edilir.

Elmi icmallarda müzakirə olunan əsas qidalanma yanaşmaları bunlardır:

• Gün ərzində az-az, amma tez-tez yemək ki, yeməklər arasında uzun ac fasilə olmasın.
• Yatmazdan əvvəl kiçik bir gecə qəlyanaltısı. Bu, gecə ərzində əzələ zülalının parçalanmasını azaldır.
• Yalnız kalorini artırmaq kifayət etmir, zülal və ümumi qida dəyəri birlikdə nəzərə alınır.

Hərəkət də eyni dərəcədə vacibdir. Dözümlülük və güc məşqlərinin birləşməsi əzələ kütləsini qorumağa kömək edir. Amma sirrozda məşqin intensivliyi xəstəliyin mərhələsinə, qida borusu varikozunun olub olmamasına və ümumi vəziyyətə görə seçilməlidir. Bəzi hallarda ammonyakı azaldan dərmanlar, budaqlanmış zəncirli amin turşuları (BCAA) və ya hormonal dəstək də nəzərdən keçirilir. Bunların hamısı yalnız həkimin qərarı ilə tətbiq olunur.

Nə vaxt həkimə müraciət etməli

• Sirroz diaqnozunuz varsa və çəkiniz, xüsusilə qol və ayaq əzələləriniz azalırsa.
• Pilləkən qalxmaq, oturub-durmaq və ya yerimək əvvəlkindən çətinləşibsə.
• Diqqətsizlik, unutqanlıq, gündüz yuxululuğu, gecə yuxusuzluğu və ya əl titrəməsi yaranıbsa.
• Qarında şişkinlik, iştahsızlıq və ya tez doyma varsa.
• Çaşqınlıq, danışığın dəyişməsi, qara nəcis, qanlı qusma və ya yüksək hərarət olarsa, təcili.

Sirrozda əzələni qorumaq müalicənin əlavə hissəsi deyil, onun əsas hissələrindən biridir. Ölçmək, izləmək və vaxtında müdaxilə etmək burada xüsusilə vacibdir.

Bu məqalə məlumat xarakterlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir.