Hepatit B: funksional sağalma nədir və dərman nə vaxt dayandırılır?

Xroniki hepatit B ilə yaşayan insanların ən çox verdiyi sual budur: "Bu xəstəlik sağalırmı?" Cavab birmənalı deyil. Virus qaraciyər hüceyrələrində uzun müddət qala bilir, ona görə də bu gün mövcud olan dərmanlar onu tam silmir. Bununla belə, müalicənin real və ölçülə bilən məqsədləri var. Bu məqalədə "funksional sağalma" anlayışını, müalicənin dayandırılması məsələsini və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) 2024-cü il tövsiyələrinin əsas məqamlarını izah edirik.

Virus niyə orqanizmdən tam çıxmır

Hepatit B virusu qaraciyər hüceyrəsinin nüvəsində özünün sabit bir "nüsxəsini" saxlayır. Bundan əlavə, virusun genetik materialının bir hissəsi insan hüceyrəsinin DNT-sinə qarışa bilir. Mövcud dərmanlar virusun çoxalmasını güclü şəkildə dayandırır, amma bu ehtiyat formalara çata bilmir.

Buna görə də hazırda müalicənin əsas məqsədi virusun çoxalmasını uzun müddət basdırmaq, qaraciyərdə iltihabı azaltmaq və fibrozun, sirrozun və qaraciyər xərçənginin qarşısını almaqdır.

Funksional sağalma nə deməkdir

Funksional sağalma qanda HBsAg-nin (hepatit B-nin səth antigeni, infeksiyanın əsas göstəricisi) yox olması və müalicə dayandırıldıqdan sonra da virus DNT-sinin aşkar edilməməsi deməkdir. Bəzən bununla yanaşı anti-HBs (qoruyucu antitel) də yaranır. Bu, hazırda əldə oluna bilən ən yaxşı nəticə hesab olunur və qaraciyər fibrozunun və xərçəng riskinin azalması ilə əlaqələndirilir.

Lakin bu nəticə nadir hallarda baş verir. Nukleoz(t)id analoqları (virusun çoxalmasını dayandıran həblər, məsələn entekavir və tenofovir) ilə müalicə zamanı HBsAg ildə 1 faizdən az xəstədə itir. Yeni dərman qrupları klinik tədqiqatlarda öyrənilir, amma onlar hələ gündəlik praktikaya daxil olmayıb.

Niyə ömürlük izləmə lazımdır

Funksional sağalma "tam sağalma" deyil. Elmi icmallarda vurğulanır ki, HBsAg itdikdən sonra da hüceyrə nüvəsindəki virus forması və insan DNT-sinə qarışmış virus parçaları qaraciyərdə qalır. Bu da qaraciyər ağırlaşmaları və xərçəng riskinin tam sıfırlanmadığını göstərir.

Ona görə də hepatit B olan insan, hətta analizləri yaxşılaşsa belə, həkim nəzarətindən çıxmamalıdır. Müntəzəm müayinələrə adətən virus yükü, qaraciyər fermentləri, fibrozun qiymətləndirilməsi və risk qrupunda olanlarda qaraciyər xərçənginin erkən aşkarlanması üçün görüntüləmə daxildir. Hansı müayinənin nə tezlikdə lazım olduğunu həkim sizin vəziyyətinizə görə müəyyən edir.

Dərmanı dayandırmaq olarmı

Bu, hepatit B müalicəsində ən çox müzakirə olunan mövzulardandır. Mənbələrə görə, müalicəni dayandırmaq üçün ən etibarlı əsas HBsAg-nin itməsidir. HBeAg-müsbət, sirrozu olmayan xəstələrdə HBeAg-nin itməsindən, virus DNT-sinin aşkar olunmamasından və ən azı 12 aylıq əlavə (möhkəmləndirici) müalicədən sonra dayandırma nəzərdən keçirilə bilər. HBeAg-mənfi xəstələrdə isə adətən uzunmüddətli müalicə tövsiyə olunur. Bəzi mütəxəssislər 3 ildən artıq virusun aşkar olunmadığı seçilmiş hallarda dayandırmanın mümkün olduğunu yazır, amma yalnız sıx nəzarət təmin oluna bildikdə. Sirrozu olan xəstələrdə müalicə dayandırılmır.

Bunun səbəbi kəskinləşmələrdir (flare). Dərman dayandırıldıqdan sonra virus çox vaxt yenidən çoxalmağa başlayır və bəzən qaraciyərdə güclü iltihab baş verir. Böyük beynəlxalq RETRACT-B tədqiqatında kəskinləşmələr ən çox ilk ildə müşahidə olunub, amma daha gec də baş verə bilib. Az sayda xəstədə bu, qaraciyər funksiyasının pozulmasına və ölümə qədər gedib çıxıb. Kəskinləşmə riskini yaşlı yaş, kişi cinsi və müalicənin sonunda HBsAg-nin yüksək səviyyəsi artırıb.

Sistematik icmal da oxşar mənzərə göstərir: dayandırmadan sonra virusun qayıtması tez-tez rast gəlinir, bir çox xəstə yenidən müalicəyə başlamalı olur. HBsAg-nin itməsi isə yalnız az sayda xəstədə baş verir. Müalicənin sonunda HBsAg səviyyəsi nə qədər aşağı olarsa, onun itmə ehtimalı bir o qədər yüksəkdir. Bu səbəbdən bəzi ekspertlər dayandırmanın yalnız diqqətlə seçilmiş xəstələrdə nəzərdən keçirilməsini təklif edir.

Nəticə aydındır: dərmanı heç vaxt özbaşına dayandırmayın. Belə qərar yalnız həkimlə birlikdə, analizlərə əsasən və dayandırmadan sonra müntəzəm nəzarət planı ilə verilir.

ÜST-nin 2024 tövsiyələrində nə dəyişdi

2024-cü ilin martında ÜST xroniki hepatit B üzrə yenilənmiş tövsiyələr dərc etdi. Onların məqsədi diaqnostika və müalicəni sadələşdirmək və müalicə alan insanların sayını artırmaqdır. Əsas məqamlar:

• Müalicə meyarları genişləndirilib. Əhəmiyyətli fibrozu və ya sirrozu olan böyüklərə və 12 yaşdan böyük yeniyetmələrə müalicə virus yükündən və fermentlərdən asılı olmayaraq tövsiyə olunur.
• Müalicə üçün virus DNT-si həddi aşağı salınıb.
• Fibrozun qiymətləndirilməsi üçün qan analizi əsaslı sadə indekslər və elastoqrafiya kimi qeyri-invaziv üsullar önə çəkilib.
• Hamilə qadınlarda virusun körpəyə ötürülməsinin qarşısının alınması gücləndirilib.
• Diabet və ya metabolik disfunksiya ilə əlaqəli yağlı qaraciyər kimi müşayiətedici xəstəliklər olduqda da müalicə tövsiyə olunur, baxmayaraq ki, bu bəndin sübut bazası zəifdir.
• Hepatit D üçün test də yenilənmiş mövzular arasındadır.

Ekspertlər qeyd edir ki, bu tövsiyələr ilk növbədə resursları məhdud ölkələrdə ictimai səhiyyə yanaşmasıdır. Avropa və Amerika qaraciyər cəmiyyətlərinin tövsiyələri daha fərdi yanaşmanı saxlaya bilər. Ona görə də konkret qərar həmişə həkimin qiymətləndirməsinə əsaslanır.

Nə vaxt həkimə müraciət etməli

• Analizdə HBsAg müsbət çıxıbsa, şikayət olmasa belə.
• Hepatit B müalicəsi alırsınız və dərmanı dayandırmaq barədə düşünürsünüzsə.
• Müalicəni dayandırdıqdan sonra yorğunluq, iştahsızlıq, gözlərin saralması və ya sidiyin tündləşməsi yaranıbsa, təcili.
• Hamiləlik planlaşdırırsınızsa və ya hamiləsinizsə.
• Ailədə hepatit B və ya qaraciyər xərçəngi olubsa.

Bu məqalə məlumat xarakterlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir.