Qaraciyər fibrozu geri dönə bilərmi? Çapıq toxuma haqqında faktlar

"Qaraciyərinizdə fibroz var" cümləsini eşidən insan çox vaxt ən pis şeyi düşünür. Halbuki fibroz bir anda yaranan və dəyişməz qalan vəziyyət deyil. O, illər ərzində yavaş-yavaş formalaşır və bir çox halda səbəb aradan qalxanda dayana, hətta geri dönə bilər. Bu yazıda fibrozun nə olduğunu, necə ölçüldüyünü və nəyin kömək etdiyini izah edirik.

Fibroz nədir

Qaraciyər zədəyə yaxşı dözən orqandır və özünü bərpa etmək qabiliyyəti yüksəkdir. Amma zədə aylarla, illərlə davam edəndə bərpa prosesi pozulur. Səbəb fərqli ola bilər: piylənmə və diabetlə bağlı yağlı qaraciyər, alkoqol, B və C virus hepatitləri, öd yollarının xəstəlikləri, autoimmun hepatit.

Səbəbdən asılı olmayaraq mexanizm oxşardır. Qaraciyərdə normalda sakit duran ulduzvari hüceyrələr (stellat hüceyrələr) davamlı iltihab siqnallarına cavab olaraq aktivləşir. Aktiv hüceyrələr kollagen və başqa birləşdirici toxuma maddələri istehsal edir. Bu maddələr yığıldıqca qaraciyərin normal quruluşu çapıq toxuma ilə əvəz olunur. Dəri üzərində yaranın sağalıb çapıq qoyması ilə oxşar prosesdir.

Mərhələlər: F0-dan F4-ə qədər

Fibrozun dərəcəsi adətən beş pillə ilə ifadə olunur:

• F0: fibroz yoxdur.
• F1: yüngül fibroz, çapıq toxuma ancaq bəzi nahiyələrdədir.
• F2: orta (əhəmiyyətli) fibroz.
• F3: ağır (irəliləmiş) fibroz, çapıq zolaqlar bir-birinə birləşməyə başlayır.
• F4: sirroz, qaraciyərin quruluşu düyünlər şəklində dəyişib.

Bu bölgü əvvəllər yalnız biopsiya ilə müəyyən edilirdi. İndi isə qeyri-invaziv testlər fibrozun aşağı və ya yüksək ehtimalını kifayət qədər yaxşı ayırd edir. Proqnoz baxımından ən vacib sərhəd F2 və xüsusilə F3-dür, çünki bu mərhələlərdən sonra qaraciyərlə bağlı ağırlaşmalar riski açıq şəkildə artır.

Fibroz necə qiymətləndirilir

Qan əsaslı hesablamalar. FIB-4 kimi indekslər yaş, qaraciyər fermentləri və trombositlərin sayından hesablanır. Onların əsas gücü fibrozu istisna etməkdədir: nəticə aşağıdırsa, irəliləmiş fibroz ehtimalı azdır.

Elastoqrafiya. Bu, qaraciyərin sərtliyini ölçür. Çapıq toxuma çoxaldıqca qaraciyər bərkiyir. Ən geniş yayılmış variant ultrasəs əsaslı keçici elastoqrafiyadır. Maqnit-rezonans elastoqrafiya da var, o daha dəqiqdir, amma hər yerdə əlçatan deyil.

Biopsiya. İndi əsasən diaqnoz aydın olmayanda və ya başqa xəstəlik ehtimalı olanda istifadə olunur.

Heç bir test tək başına mükəmməl deyil. Ona görə nəticələr birlikdə və klinik vəziyyətlə yanaşı şərh edilir. Bir də vacibdir ki, eyni test vaxtaşırı təkrarlansın: dinamika tək bir rəqəmdən daha çox şey deyir.

Fibroz geri dönə bilərmi

Bəli, bir çox halda. Elmi icmallar fibrozun, hətta bəzi sirroz hallarının da potensial olaraq geri dönən olduğunu təsdiqləyir. Ən aydın sübut virus hepatitlərindən gəlir. B hepatitində virusun uzunmüddətli nəzarəti və C hepatitində virusun müalicə ilə aradan qalxması bir çox xəstədə fibrozun azalması ilə müşayiət olunub.

Mexanizm də başa düşüləndir. Zədələyici amil yox olanda aktivləşmiş stellat hüceyrələrin bir hissəsi məhv olur, bir hissəsi isə sakit vəziyyətə qayıdır. Bundan sonra yığılmış çapıq toxumanın bir qismi tədricən parçalanır.

Metabolik mənşəli yağlı qaraciyərdə də həyat tərzinin dəyişməsi və bariatrik cərrahiyyə ilə fibrozun azaldığı göstərilib. Amma tədqiqatçılar bir şeyi açıq yazır: geriləmə çox vaxt yavaş gedir və ağır mərhələdə ağırlaşmaların qarşısını almağa həmişə yetişmir. Ona görə fibrozu nə qədər erkən tutmaq olarsa, şans o qədər yüksəkdir.

Nə kömək edir

Səbəbi aradan qaldırmaq. Bu, əsas və ən təsirli addımdır. Virus hepatitinin müalicəsi, alkoqoldan imtina, yağlı qaraciyərdə çəkinin tədricən azaldılması və diabetin nəzarətə alınması fibrozun irəliləməsini dayandıran əsas amillərdir.

Hərəkət və qidalanma. Müntəzəm fiziki aktivlik və balanslı qidalanma qaraciyərdə yağı və iltihabı azaldır. Bu da stellat hüceyrələri aktivləşdirən siqnalların zəifləməsi deməkdir.

Qəhvə. 2015-ci ildə 16 araşdırmanı birləşdirən meta-analiz göstərib ki, qəhvə içən insanlarda sirroz və irəliləmiş fibroz daha az rast gəlinir. Bu əlaqə həm az-orta, həm də çox qəhvə içənlərdə görülüb, alkoqol mənşəli qaraciyər xəstəliyi və C hepatiti olan qruplarda da qeyd edilib. Amma bu araşdırmalar müşahidəyə əsaslanır, yəni əlaqə göstərir, səbəb-nəticəni sübut etmir. Qəhvə müalicəni əvəz etmir. Ürək ritmi, təzyiq və ya mədə ilə bağlı probleminiz varsa, miqdarı həkimlə dəqiqləşdirin.

Dərmanlar. Fibrozu birbaşa hədəfləyən bir çox dərman klinik sınaqlardadır. Onların bəziləri ümid verici nəticə göstərib, bəziləri isə gözləntini doğrultmayıb. Hansı dərmanın kimə uyğun olduğu yalnız həkimlə birlikdə, xəstəliyin səbəbi və mərhələsi nəzərə alınaraq qərara alınır.

Nə vaxt həkimə müraciət etməli

• Analizlərdə və ya elastoqrafiyada fibroz şübhəsi varsa.
• Yağlı qaraciyərlə yanaşı 2-ci tip diabetiniz və ya piylənməniz varsa.
• B və ya C hepatitiniz varsa və ya heç vaxt yoxlanmamısınızsa.
• Müntəzəm alkoqol qəbul edirsinizsə.
• Saralma, qarında şişkinlik, qara rəngli nəcis, qanlı qusma, yuxululuq və ya çaşqınlıq yaranıbsa, təcili.

Fibroz diaqnozu son nöqtə deyil. O, nəyin dəyişməli olduğunu göstərən göstəricidir və vaxtında ölçülüb izlənəndə çox şeyi dəyişmək mümkündür.

Bu məqalə məlumat xarakterlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir.