Testosteron təkcə cinsi hormon deyil: diabet, piylənmə və qaraciyər

Testosteron adı çəkiləndə adətən cinsi istək və kişi gücü yada düşür. Amma bu hormonun işi bununla bitmir. O, bədənin şəkəri necə istifadə etdiyinə, piyin harada yığıldığına, əzələnin qorunmasına və hətta qaraciyərin vəziyyətinə təsir edir. Ona görə də endokrinoloqlar testosteronu getdikcə daha çox metabolik hormon kimi qiymətləndirirlər.

Testosteron bədəndə nə edir

Testosteron əzələ toxumasının qurulmasına və saxlanmasına kömək edir. Kişilərdə hormonların ayrıca söndürülüb geri qaytarıldığı bir tədqiqatda testosteron azaldıqda yağsız bədən kütləsi, əzələ ölçüsü və güc azalmışdı. Eyni işdə piy toplanmasında testosterondan alınan estradiolun da rolu olduğu görünmüşdü.

Yəni testosteron "əzələ hormonu" olmaqla yanaşı, bədən tərkibinin balansını da idarə edir. Əzələ isə qanda olan şəkərin böyük hissəsini işlədən toxumadır. Əzələ azaldıqca şəkəri istifadə etmək çətinləşir.

Testosteronun təsiri yalnız əzələ ilə məhdudlaşmır. Onun qaraciyər, sümük, beyin və piy toxuması üzərində də təsirləri təsvir olunub. Bədən tərkibindən asılı olmayan birbaşa metabolik təsirlərin də olduğu güman edilir. Ona görə bu hormonun səviyyəsi bütün bədənin enerji balansına toxunur.

Aşağı testosteron, insulin rezistentliyi və diabet

Çoxsaylı müşahidə tədqiqatları göstərir ki, testosteronu aşağı olan kişilərdə insulin rezistentliyi (hüceyrələrin insulinə zəif cavab verməsi), metabolik sindrom və 2-ci tip diabet daha tez-tez rast gəlinir. Uzunmüddətli izləmələrdə başlanğıcda testosteronu aşağı olan kişilərdə sonradan diabet və metabolik sindrom yaranma riski daha yüksək olub.

Burada əsas vasitəçi visseral piydir (daxili orqanların ətrafına yığılan qarın piyi). Testosteron azaldıqda bu piy daha asan toplanır. Visseral piy isə iltihab maddələri ifraz edir və insulinin təsirini zəiflədir. Mitoxondriyaların (hüceyrələrin enerji stansiyaları) işinin pozulması da bu zəncirə qoşula bilər.

Testosteron müalicəsi aparılan randomizə tədqiqatlarda bədən tərkibində müsbət, amma mülayim dəyişikliklər görülüb. Qan şəkərinə təsir isə tədqiqatdan tədqiqata fərqli olub.

Bir vacib qeyd var. Alimlər hələ də tam əmin deyillər ki, aşağı testosteron diabetin birbaşa səbəbidir, yoxsa ikisi eyni həyat tərzi və sağlamlıq problemlərindən qaynaqlanır. Bunu dəqiq cavablandıracaq böyük randomizə tədqiqatlar hələ azdır.

Piylənmə testosteronu salır: dövrə belə qapanır

Əlaqə iki tərəflidir. Aşağı testosteron piylənməni artırır, piylənmə isə testosteronu daha da aşağı salır. Mütəxəssislər bunu "qapalı dövrə" adlandırırlar.

Piylənmə testosteronu bir neçə yolla azaldır:

• Qarın piyində aromataza fermenti çoxdur və o, testosteronun bir hissəsini estradiola çevirir.
• Piy toxumasının ifraz etdiyi iltihab maddələri beyində hormon siqnalını zəiflədir. Nəticədə xayalara gedən LH (lüteinləşdirici hormon) əmri azalır.
• Piylənmədə leptin hormonu yüksəlir. Leptin həm beyində, həm də birbaşa xayalarda testosteron istehsalını boğa bilər.
• İnsulin rezistentliyi SHBG (testosteronu qanda daşıyan zülal) səviyyəsini salır. Bu, analizdə ümumi testosteronun aşağı görünməsinə də səbəb olur.

Bu formaya funksional hipoqonadizm deyilir. Yəni xayalarda və ya hipofizdə struktur xəstəlik yoxdur, hormon sistemini metabolik vəziyyət özü basqılayır. Yaxşı xəbər odur ki, belə hallarda arıqlamaq və metabolik pozğunluğun düzəldilməsi testosteron səviyyəsini yaxşılaşdıra bilir.

Piyli qaraciyər və əzələ itkisi

Qaraciyər də bu mənzərənin bir hissəsidir. Kişilərdə testosteronun normal səviyyəsi metabolik disfunksiya ilə əlaqəli piyli qaraciyər xəstəliyinə (MASLD) qarşı qoruyucu sayılır. Qadınlarda isə əksinə, artıq androgen piyli qaraciyər riski ilə bağlıdır. Yəni eyni hormon iki cinsdə fərqli təsir göstərir.

Aşağı testosteronu və 2-ci tip diabeti olan kişilərdə hormon əvəzedici terapiyanın qaraciyər piyini azaltdığı barədə məlumatlar var. Amma bu, hələ standart müalicə deyil və hər halda fərdi qiymətləndirmə tələb edir.

Qaraciyər xəstəliyi ağırlaşdıqca, məsələn sirrozda, testosteron çox vaxt düşür. Bu, sarkopeniya (əzələ kütləsinin və gücünün itirilməsi) və zəifliklə sıx bağlıdır. Belə xəstələrdə testosteron müalicəsi əzələ kütləsini artırmışdı, lakin qaraciyərlə bağlı ağırlaşmaları azaltdığı göstərilməyib.

Testosteron müalicəsi metabolik problemi həll edirmi

Testosteron müalicəsi olan tədqiqatlarda bədən tərkibində müsbət dəyişikliklər görülür: piy bir qədər azalır, əzələ artır. Diabet riski yüksək olan və həyat tərzi proqramına qoşulan kişilərdə aparılan T4DM tədqiqatında testosteron əlavəsi diabetə keçid riskini azaltmışdı. Ürək-damar xəstəliyi riski yüksək kişilərdə aparılan TRAVERSE tədqiqatında isə testosteron plasebo ilə müqayisədə ağır ürək-damar hadisələrini artırmamışdı.

Buna baxmayaraq, Endokrinoloqlar Cəmiyyətinin tövsiyəsi aydındır: aşağı testosteronu olan diabetli kişiyə testosteron sırf qan şəkərini yaxşılaşdırmaq məqsədilə verilmir. Əvvəlcə doğru diaqnoz qoyulur, əsas yükü isə həyat tərzi, arıqlama və metabolik xəstəliklərin müalicəsi daşıyır. Testosteron terapiyası lazım olarsa, bu qərar həkimlə birlikdə, fayda və risklər müzakirə olunduqdan sonra verilir.

İki tərəfli əlaqə həm də yaxşı xəbərdir. Dövrənin istənilən nöqtəsindən müdaxilə etmək olar. Qarın piyinin azalması insulin həssaslığını yaxşılaşdırır, bu da hormon sisteminə düşən təzyiqi azaldır.

Müdaxilə tədqiqatları göstərir ki, xüsusilə bədən çəkisini və insulin rezistentliyini azaldan yanaşmalarla metabolik pozğunluq düzəldildikdə testosteron səviyyəsi də yüksəlir. Ona görə həkim aşağı testosteronu görəndə yalnız hormonu deyil, bel ətrafını, şəkəri, lipidləri və qaraciyəri də birlikdə qiymətləndirir.

Nə vaxt həkimə müraciət etməli

Aşağıdakı hallarda hormon və metabolik yoxlamanı birlikdə düşünmək məntiqlidir:

• Qarın ətrafı artıb, çəki tez-tez geri qayıdır və ya 2-ci tip diabet, prediabet aşkarlanıb.
• Cinsi istək azalıb, səhər ereksiyaları seyrəlib, daimi yorğunluq var.
• Əzələ gücü azalır, idmanla belə əzələ toplamaq çətinləşib.
• Piyli qaraciyər deyilib və ya qaraciyər fermentləri yüksəkdir.

Bu əlamətlər təkbaşına diaqnoz deyil, amma həkimə düzgün suallar verməyə əsas verir. Testosteron, şəkər mübadiləsi, lipidlər və qaraciyər bir yerdə qiymətləndirildikdə mənzərə daha aydın olur. Testosteron preparatlarını özbaşına, idman zalı məsləhəti ilə başlamaq isə təhlükəlidir.

Bu məqalə məlumat xarakterlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir.