Qlükoza sensoru (CGM) HbA1c-nin göstərmədiyi nəyi göstərir?

Qan şəkərini adətən iki rəqəmlə qiymətləndiririk: ac qarına qlükoza və HbA1c (son 2-3 ayın orta şəkər göstəricisi). Hər ikisi vacibdir, amma ikisi də "orta" və ya "bir anlıq" şəkil verir. Gün ərzində şəkərin nə vaxt qalxdığını, nə qədər yüksəldiyini və nə vaxt düşdüyünü göstərmirlər. Davamlı qlükoza monitorinqi (CGM, ingiliscə continuous glucose monitoring) məhz bu boşluğu doldurur.

Sensor nəyi ölçür

CGM dəri altına yerləşdirilən nazik, elastik sapdan və ona bağlı kiçik ötürücüdən ibarətdir. Sensor qanı yox, hüceyrələrin arasındakı mayeni (interstisial maye) ölçür. Nəticələr hər 1-5 dəqiqədən bir telefona və ya ayrıca oxuyucuya ötürülür, beləliklə gün ərzində yüzlərlə ölçmə toplanır.

Bir xüsusiyyəti bilmək lazımdır. Qlükoza əvvəl qanda dəyişir, bir neçə dəqiqə sonra hüceyrəarası mayeyə keçir. Ona görə şəkər sürətlə qalxanda və ya düşəndə sensorun göstəricisi barmaqdan alınan qan analizindən təxminən 5-15 dəqiqə geri qalır. Şəkər sabit olanda isə iki ölçmə bir-birinə yaxın olur. Bu fərq cihazın xətası deyil, bədənin fiziologiyasıdır.

Ekranda yalnız rəqəm yox, oxlar da görünür. Oxlar şəkərin hansı istiqamətə və hansı sürətlə getdiyini göstərir. Barmaq ölçməsi isə bir nöqtədir: o anda neçədir, amma hara gedir, bunu demir.

HbA1c-nin görmədiyi üç şey

Dalğalanma (variabellik). İki insanın HbA1c-si eyni ola bilər. Birində şəkər gün boyu sakit qalır, digərində isə tez-tez qalxıb enir. Orta rəqəm eyni olduğu üçün HbA1c bu fərqi göstərmir. CGM dalğalanmanı variasiya əmsalı (%CV) ilə ifadə edir. Klinik təlimatlarda %CV-nin 36% və ya daha aşağı olması nisbətən sabit profil hesab olunur. Elmi icmallarda qlikemik dalğalanmanın damar divarındakı oksidləşdirici stresslə və bəzi ürək nəticələri ilə əlaqəsi müzakirə olunur. Bu əlaqə öyrənilməkdədir, amma tək orta göstəriciyə baxmağın kifayət etmədiyini göstərir.

Yeməkdən sonrakı sıçrayışlar. Ac qarına qlükoza səhər ölçülür və günün qalan hissəsi haqqında az şey deyir. Sensor isə konkret yeməkdən sonra şəkərin nə qədər qalxdığını və nə qədər müddətdə normaya qayıtdığını göstərir. Fiziki aktivlik, stress və yuxunun təsiri də eyni şəkildə görünür.

Gizli enmələr. Xüsusilə gecə baş verən hipoqlikemiyalar (şəkərin həddindən artıq düşməsi) insan yatarkən hiss olunmaya bilər. CGM bu epizodları qeydə alır, real vaxt rejimində işləyən cihazlar isə xəbərdarlıq siqnalı verir.

Hədəf aralıqda vaxt (TIR) nədir

CGM hesabatının əsas göstəricisi "hədəf aralıqda vaxt"dır (TIR, time in range). Bu, şəkərin 70-180 mq/dl (3,9-10,0 mmol/l) arasında qaldığı vaxtın faizidir. Beynəlxalq tövsiyələrə görə hamilə olmayan diabetli böyüklərin çoxu üçün məqsəd bu vaxtın 70%-dən çox olmasıdır. Hədəfdən aşağı vaxt (70 mq/dl-dən aşağı) isə 4%-dən az olmalıdır. Yaşlı və yüksək riskli insanlar, eləcə də hamilələr üçün hədəflər fərqlidir və həkim tərəfindən fərdi müəyyən olunur.

Daha sərt göstərici də var: 70-140 mq/dl aralığında keçən vaxt (TITR). Bu aralıq diabeti olmayan sağlam insanların adi şəkər səviyyəsinə yaxındır. Araşdırmalarda diabeti olmayan insanlarda bu göstəricinin medianası 96% olub. Mütəxəssislər qeyd edir ki, prediabetli insanlarda TITR-in hansı həddinin gələcək diabeti proqnozlaşdırdığı hələ dəqiq müəyyən olunmayıb.

Sensor uzun müddətin orta göstəricisindən HbA1c-yə uyğun təxmini rəqəm də hesablayır (GMI). Bu rəqəm laborator HbA1c ilə həmişə üst-üstə düşmür və onu əvəz etmir. Hər ikisi birlikdə dəyərləndirilir.

Diabetdə və prediabetdə faydası

1-ci tip diabetdə və insulin qəbul edən 2-ci tip diabetdə CGM artıq bir çox klinik təlimatda standart yardımın hissəsi sayılır. Tədqiqatlar göstərir ki, sensordan istifadə HbA1c-ni aşağı salmağa, hədəf aralıqda vaxtı artırmağa və ağır hipoqlikemiya epizodlarını azaltmağa kömək edir. Faydası insulin qəbul etməyən 2-ci tip diabetli insanlarda da göstərilib, hətta sensor fasilələrlə, məsələn bir neçə aydan bir 10-14 günlük taxılanda belə.

Prediabet və insulin rezistentliyi (hüceyrələrin insulinə zəif cavab verməsi) olan insanlar üçün sensor daha çox maarifləndirici alətdir. İnsan hansı yeməyin, hansı porsiyanın və ya hansı rejimin şəkəri kəskin qaldırdığını öz gözü ilə görür. Bu, ümumi tövsiyələrdən daha fərdi məlumatdır. Amma bu qrupda sensor nəticələrinin uzunmüddətli proqnoz üçün necə şərh olunacağı hələ araşdırılır.

İnsulin rezistentliyini adi analizlərlə də təxmin etmək olar. Bunlardan biri TyG indeksidir: o, ac qarına triqliseridlər və qlükoza əsasında hesablanır və əlavə insulin ölçməsi tələb etmir. Böyük müşahidə tədqiqatlarında yüksək TyG indeksi 2-ci tip diabetli insanlarda ürək-damar hadisələrinin daha yüksək riski ilə əlaqəli olub. Bu əlaqədir, səbəb-nəticə sübutu deyil. TyG gün ərzindəki dalğalanmanı göstərmir, CGM isə insulin rezistentliyini birbaşa ölçmür. Ona görə bu göstəricilər bir-birini tamamlayır.

Məhdudiyyətlər

Sensor dəriyə yapışdırılır və ən çox rast gəlinən problem dəri reaksiyalarıdır: qızartı, qaşınma, bəzən yapışqana allergiya. Sensorun üstündə yatanda sıxılma səbəbindən göstərici süni şəkildə aşağı düşə bilər. Sürətli dəyişmələr zamanı gecikmə də nəzərə alınmalıdır.

Ən vacibi: məlumatın özü müalicə deyil. Mütəxəssislər vurğulayır ki, CGM-in faydası məlumatın düzgün şərh olunmasından və həkimin tövsiyəsindən asılıdır. Qrafikə baxıb dərmanı öz başına dəyişmək təhlükəli ola bilər.

Nə vaxt həkimə müraciət etməli

• HbA1c və ya ac qarına qlükozanız sərhəd həddədirsə, prediabet deyilibsə.
• Diabetiniz var, amma analizlər "normal" olduğu halda özünüzü yaxşı hiss etmirsinizsə.
• Gecə tərləmə, səhər baş ağrısı, səbəbsiz zəiflik kimi şəkər enməsinə bənzər əlamətlər varsa.
• İnsulin və ya şəkəri salan dərman qəbul edirsiniz və tez-tez enmələr olursa.
• Artıq sensor taxırsınız və qrafiklərin mənasını anlamaqda çətinlik çəkirsinizsə.

Sensorun sizə lazım olub-olmadığını, nə qədər müddətə taxılacağını və nəticələrin necə şərh olunacağını həkimlə birlikdə qərara alın.

Bu məqalə məlumat xarakterlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir.