Qaraciyər özünü bərpa edə bilirmi və bu qabiliyyəti nə zəiflədir?

Qaraciyərin bir xüsusiyyəti onu digər orqanlardan ayırır: zədələnəndən sonra itirdiyi toxumanı yenidən qura bilir. Buna regenerasiya (bərpa, yenilənmə) deyilir. Lakin bu qabiliyyət sonsuz deyil. Qaraciyər illərlə eyni yükün altında qalanda bərpa prosesi zəifləyir və yerini çapıq toxumasına verə bilər. Bu məqalədə qaraciyərin necə bərpa olunduğunu, hansı amillərin buna kömək etdiyini və hansıların mane olduğunu izah edirik.

Qaraciyər özünü necə bərpa edir

Qaraciyərin əsas işçi hüceyrələri hepatositlərdir. Normal vəziyyətdə onlar sakit dururlar və nadir hallarda bölünürlər. Qaraciyərin bir hissəsi itirildikdə, məsələn əməliyyatdan və ya kəskin zədədən sonra, qalan hüceyrələr siqnal alır, yenidən bölünməyə başlayır və orqanın kütləsi bərpa olunur.

Bu proses tək hepatositlərin işi deyil. Damar hüceyrələri, immun hüceyrələr və qaraciyərin digər hüceyrələri bir-biri ilə "danışır" və bərpanı birlikdə idarə edirlər. Elmi icmallar göstərir ki, bərpa zamanı hüceyrələrin enerji mübadiləsi də dəyişir: qlükoza, yağ və amin turşularının istifadəsi yenidən qurulur ki, bölünən hüceyrələr lazım olan materialı ala bilsin.

Hepatositlər özləri kifayət etməyəndə qaraciyərdə ehtiyat mexanizmlər də işə düşür. Amma xəstəlik uzun sürdükcə bu mexanizmlər də yorulur.

Xroniki zədə bərpanı necə zəiflədir

Bir dəfəlik zədədən sonra qaraciyər adətən yaxşı bərpa olunur. Problem uzunmüddətli, təkrarlanan zədədədir. Metabolik disfunksiya ilə əlaqəli yağlı qaraciyər, alkoqolla bağlı qaraciyər xəstəliyi və xroniki viral hepatit qaraciyərin bərpa qabiliyyətini aydın şəkildə azaldır. Belə hallarda bərpa ilə zədə arasındakı tarazlıq pozulur və fibroz (qaraciyərdə çapıq toxumasının yığılması) inkişaf edir. Zamanla bu, sirroza və qaraciyər xərçəngi riskinin artmasına apara bilər.

Xroniki iltihab burada əsas rol oynayır. Qısamüddətli iltihab bərpanı başlatmağa kömək edir, amma davamlı iltihab hüceyrələrə zərər verir və çapıqlaşmanı sürətləndirir. Yaş da təsir edir: tədqiqatlar göstərir ki, yaşlandıqca qaraciyərin bərpa sürəti azalır.

Metabolizm və qidalanmanın rolu

Qaraciyərdə yağ yığılması (steatoz) bərpa üçün ciddi maneədir. İcmallarda qeyd olunur ki, əvvəlcədən mövcud olan yağlı qaraciyər həm klinik, həm də eksperimental şəraitdə regenerasiya qabiliyyətini nəzərəçarpacaq dərəcədə pisləşdirir. Diabet və piylənmə qaraciyər xəstəliyinin gedişini daha da ağırlaşdırır. Ona görə də çəkinin, qan şəkərinin və insulin rezistentliyinin (hüceyrələrin insulinə zəif cavab verməsi) nəzarətdə saxlanması qaraciyər üçün birbaşa əhəmiyyət daşıyır.

Qidalanmanın bərpaya təsiri əsasən heyvan modellərində öyrənilib. Bu tədqiqatlarda balanslı qidanın, xüsusilə kifayət qədər zülal və enerjinin bərpa üçün vacib olduğu görünür. Bəzi amin turşularının (məsələn, şaxələnmiş zəncirli amin turşuları) faydalı təsiri müzakirə olunur, amma bu nəticələrin insanda birbaşa tətbiqi məhduddur. Praktik nəticə sadədir: qaraciyər xəstəliyi olan insanda pəhriz "ac qalmaq" demək deyil, düzgün tərkibli qidalanma deməkdir və onu həkimlə birlikdə qurmaq lazımdır.

Alkoqol, dərmanlar və əlavələr

Alkoqol qaraciyərə birbaşa zərər verən ən geniş yayılmış amillərdəndir. Alkoqolla bağlı qaraciyər xəstəliyində ən effektiv addım alkoqoldan tam imtinadır. Bu, xəstəliyin istənilən mərhələsində proqnozu yaxşılaşdıran əsas amildir. Alkoqoldan imtina çətin olduqda bunun üçün tibbi və psixoloji dəstək mövcuddur və ondan istifadə etmək normaldır.

Dərmanlar da qaraciyəri zədələyə bilər. Klinik tövsiyələrdə qeyd olunur ki, qaraciyər zədəsi təkcə dərmanlardan deyil, həm də bioloji aktiv əlavələrdən və bitki mənşəli vasitələrdən yarana bilər. Reseptsiz satılan parasetamol da yüksək dozada qaraciyər üçün təhlükəlidir. Ona görə də hər hansı dərmanı və ya əlavəni, hətta "təbii" olanı belə, həkimə deməyiniz vacibdir.

Silibinin (süd tikanı ekstraktının əsas komponenti) və kurkumin (zerdeçalın əsas komponenti) haqqında çox danışılır. Laboratoriya və heyvan tədqiqatlarında hər ikisinin antioksidan və iltihab əleyhinə təsirləri göstərilib. Lakin silibinin orqanizmdə zəif mənimsənilir və onun daha yaxşı formaları hələ klinik sınaqlarda öyrənilir. Kurkumin üzrə icmal müəllifləri isə açıq yazırlar ki, insanda qaraciyər xəstəliyinin müalicəsi üçün tövsiyə etməzdən əvvəl əlavə klinik tədqiqatlar lazımdır. Yəni bu vasitələr üzrə sübutlar hələ məhduddur. Onları qəbul etmək istəyirsinizsə, bunu həkiminizlə müzakirə edin, xüsusilə başqa dərmanlar qəbul edirsinizsə.

Qaraciyərin bərpasına nə kömək edir

Qaraciyərin bərpasını sürətləndirən sehrli vasitə yoxdur. Ən güclü təsir zərər verən amilin aradan qaldırılmasından gəlir. Mənbələrə əsasən, praktik addımlar bunlardır:

• Zədənin səbəbini tapmaq və aradan qaldırmaq: alkoqol, viral hepatit, yağlı qaraciyər və ya dərman.
• Çəkini, qan şəkərini və qan yağlarını nəzarətdə saxlamaq.
• Balanslı, kifayət qədər zülallı qidalanma.
• Hər dərmanı və əlavəni həkimlə razılaşdırmaq.
• Qaraciyər fibrozunu vaxtında qiymətləndirmək, çünki erkən mərhələdə dəyişikliklər daha çox geri dönə bilir.

Qaraciyər problemi çox vaxt uzun müddət heç bir simptom vermir. Qaraciyər fermentləri, ultrasəs və elastoqrafiya (qaraciyərin sərtliyini ölçən müayinə) kimi analizlər prosesi erkən görməyə kömək edir.

Nə vaxt həkimə müraciət etməli

Aşağıdakı hallarda gecikmədən həkimə müraciət edin:

• Gözlərin və ya dərinin saralması, sidiyin tündləşməsi.
• Qarının böyüməsi, ayaqlarda şişkinlik.
• Səbəbsiz yorğunluq, iştahsızlıq, çəki itkisi.
• Analizlərdə qaraciyər fermentlərinin yüksək olması.
• Yeni dərman və ya əlavə başladıqdan sonra özünüzü pis hiss etmək.

Əgər piylənmə, diabet, mütəmadi alkoqol istifadəsi və ya hepatit B və ya C varsa, şikayət olmasa belə qaraciyərin vəziyyətini yoxlatmaq məqsədəuyğundur.

Bu məqalə məlumat xarakterlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir.