Qanın özlülüyü və mikrosirkulyasiya: niyə kiçik damarlar önəmlidir?

Ürək-damar sağlamlığı deyəndə çoxumuz böyük damarları, xolesterini və təzyiqi düşünürük. Amma oksigen, qlükoza və insulin hüceyrəyə arteriyalardan birbaşa yox, mikrosirkulyasiya (diametri təxminən 150 mikrondan kiçik damarlar şəbəkəsi: arteriollar, kapilyarlar, venulalar) vasitəsilə çatır. Bu şəbəkədə qanın necə axması iki şeydən asılıdır: damarların özünün vəziyyətindən və qanın özlülüyündən (nə qədər "qatı" olmasından).

Qanın özlülüyü nədir

Özlülük mayenin axmağa göstərdiyi müqavimətdir. Su asan axır, bal çətin. Qan isə xüsusi mayedir: onun özlülüyü sabit deyil, axın sürətindən və damarın diametrindən asılı olaraq dəyişir. Qan yavaş axanda daha qatılaşır, sürətli axanda isə nisbətən duru olur.

Qanın özlülüyünü əsasən üç amil müəyyən edir:

• Hematokrit, yəni qanın həcmində eritrositlərin (qırmızı qan hüceyrələrinin) payı. Bu, özlülüyün ən güclü təyinedicisidir. Patofiziologiya dərsliklərində qeyd olunur ki, hematokrit 40%-dən 50%-ə qalxanda qanın özlülüyü təxminən iki dəfə artır.
• Plazma zülalları, xüsusilə fibrinogen. Plazmanın özlülüyü hematokritdən asılı deyil və iltihab, toxuma zədələnməsi zamanı yüksəlir.
• Eritrositlərin davranışı: onların bir-birinə yapışıb "sütunlar" yaratması (aqreqasiya) və nazik kapilyardan keçmək üçün forma dəyişə bilmə qabiliyyəti.

Dəqiqlik üçün bir məqamı qeyd edək. Damardakı axına ən böyük təsiri damarın diametri göstərir. Diametr azca daralanda müqavimət çox kəskin artır. Ona görə özlülük tək başına həlledici deyil, amma damarlar artıq daralıb və ya zədələnibsə, onun rolu daha nəzərə çarpan olur.

Diabetlə əlaqəsi

ARIC tədqiqatında başlanğıcda diabeti olmayan 12 881 orta yaşlı insan illərlə izlənilib. Qanın özlülüyü hematokrit və ümumi zülal əsasında hesablanıb. Özlülüyü və hematokriti ən yüksək qrupda olanlarda sonradan 2-ci tip diabet inkişaf etmə ehtimalı ən aşağı qrupla müqayisədə 60%-dən çox yüksək olub. Müəlliflərin fərziyyəsi belədir: qatı qan qlükozanın, insulinin və oksigenin əzələ və digər toxumalara çatdırılmasını çətinləşdirir və bu, insulin rezistentliyinə (hüceyrələrin insulinə zəif cavab verməsinə) töhfə verə bilər. Bu müşahidə tədqiqatıdır, səbəb-nəticəni sübut etmir.

Diabeti olan insanlarda da reoloji (qanın axıcılığı ilə bağlı) dəyişikliklər təsvir olunub: fibrinogenin və eritrosit aqreqasiyasının artması, albuminin azalması. 1-ci tip diabetdə bu dəyişikliklərin şəkərə nəzarətin keyfiyyətindən asılı olduğu göstərilib. 2-ci tip diabetdə isə onlar daha çox insulin rezistentliyi ilə bağlı digər metabolik pozğunluqlarla əlaqələndirilir.

Kiçik damarlar və ürək

Diabetdə və hipertoniyada kiçik damarlarda struktur dəyişikliklər baş verir: divar qalınlaşır, mənfəz daralır, işləyən kapilyarların sayı azalır (rarefaksiya). Elmi icmallara görə bu dəyişikliklər çox vaxt diabet diaqnozu qoyulmazdan əvvəl, prediabet mərhələsində başlayır. Kapilyar səviyyəsindəki pozğunluq insulinin toxumaya çatmasını da çətinləşdirə bilər, bu isə insulin həssaslığını daha da azaldır.

Ürəkdə bu, koronar mikrodamar disfunksiyası kimi özünü göstərə bilər: böyük koronar arteriyalar demək olar normal olduğu halda belə döş qəfəsində ağrı və ya nəfəs darlığı. Diabetik retinopatiya (göz dibinin kiçik damarlarının zədələnməsi) və sidikdə albumin (mikroalbuminuriya) da mikrosirkulyasiyanın zədələnməsinin göstəriciləridir. Hər ikisi ürək-damar riskinin artması ilə əlaqəlidir.

Ürək xəstəlikləri baxımından plazmanın özlülüyü və fibrinogen də öyrənilib: onların yüksək olması koronar və periferik arteriya xəstəliyinin irəliləməsi ilə əlaqələndirilir.

RDW nəyi göstərir

RDW (eritrositlərin ölçülərə görə paylanma genişliyi) adi ümumi qan analizinin bir hissəsidir. O, eritrositlərin ölçüsünün bir-birindən nə qədər fərqləndiyini göstərir. Ənənəvi olaraq anemiyanın növünü ayırd etmək üçün istifadə olunur, məsələn dəmir, B12 və ya fol turşusu çatışmazlığında dəyişə bilər. Son illərdə yaşlanma tədqiqatlarında yüksək RDW ümumi sağlamlıq riskinin göstəricilərindən biri kimi müzakirə olunur. Amma RDW spesifik deyil: tək başına diaqnoz qoymur və həmişə digər göstəricilərlə birlikdə şərh olunur.

Necə qiymətləndirilir

Ümumi şəkildə bir neçə səviyyə var:

• Adi analizlər: ümumi qan analizi (hematokrit, hemoqlobin, RDW), fibrinogen, ümumi zülal və albumin, iltihab göstəriciləri. Tədqiqatlarda hematokrit və zülal əsasında qanın özlülüyünü təxmin edən formuladan da istifadə olunub.
• Plazma və ya qanın özlülüyünün birbaşa ölçülməsi viskozimetrlə. Plazma özlülüyünün ölçülməsi texniki cəhətdən sadədir, amma gündəlik praktikada az yayılıb.
• Mikrosirkulyasiyanın dolayı göstəriciləri: göz dibinin müayinəsi, sidikdə albumin/kreatinin nisbəti.
• Qeyri-invaziv optik üsullar. Fotopletizmoqrafiya (dəridən keçən işığın qanla udulmasını ölçən üsul, pulsoksimetrlərdə və ağıllı saatlarda istifadə olunur) qanın reoloji xüsusiyyətlərini qiymətləndirmək üçün araşdırılır. Bu yanaşmanın ilk sınaqları laboratoriya modelində aparılıb və hələ tədqiqat mərhələsindədir.

Bədən çəkisi, fiziki aktivlik, siqaret, iltihab və oksidləşdirici stress də qanın axıcılığına təsir göstərən amillər kimi öyrənilib.

Nə vaxt həkimə müraciət etməli

• Analizdə hematokrit və ya hemoqlobin dəfələrlə yüksək çıxırsa.
• Diabetiniz, prediabetiniz və ya piylənməniz varsa və damarların vəziyyətini yoxlatmaq istəyirsinizsə.
• Ayaqlarda üşümə, keyimə, yerimə zamanı ağrı varsa.
• Döş qəfəsində ağrı, nəfəs darlığı olursa, hətta əvvəlki müayinələr "normal" deyibsə.
• Sidikdə albumin aşkarlanıbsa və ya göz həkimi göz dibində dəyişiklik görübsə.

Qanı "durultmaq" üçün dərmanı və ya qida əlavəsini öz başınıza başlamayın. Bu dərmanların öz riskləri var və hansı müayinənin, hansı müalicənin lazım olduğunu həkimlə birlikdə qərara almaq lazımdır.

Bu məqalə məlumat xarakterlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir.