Hipoksiya: xroniki xəstəliklərin gözə görünməyən ortaq nöqtəsi

Hipoksiya oksigen çatışmazlığı deməkdir. Adətən bunu nəfəs darlığı, yüksək dağ və ya ağciyər xəstəliyi ilə əlaqələndiririk. Amma oksigen azlığı bütün bədəndə deyil, ayrı-ayrı toxumalarda da yarana bilər. Qanda oksigen normal olduğu halda belə, damarlar zədələnibsə və ya toxuma həddindən artıq böyüyübsə, hüceyrəyə lazım olan qədər oksigen çatmaya bilər. Buna toxuma hipoksiyası deyilir və son illərdə bir çox xroniki xəstəliyin ortaq mexanizmlərindən biri kimi öyrənilir.

Hüceyrə oksigen azlığını necə hiss edir

Hüceyrə enerjisinin əsas hissəsini mitoxondriyalarda oksigenin iştirakı ilə istehsal edir. Oksigen azalanda hüceyrə yaşamaq üçün işini yenidən qurur. Bu prosesin mərkəzində HIF (hipoksiya ilə induksiya olunan amil) adlı zülal ailəsi dayanır.

Sadə dillə desək, HIF bir "həyəcan düyməsi"dir. Oksigen kifayət qədər olanda hüceyrə bu zülalı daim parçalayır, ona görə də o, demək olar ki, işləmir. Oksigen azalanda parçalanma dayanır, HIF yığılır və nüvəyə keçərək onlarla genin işini dəyişir. Nəticədə hüceyrə enerjini daha çox oksigensiz yolla (qlikoliz) almağa başlayır, oksigen sərfini azaldır, yeni damarların əmələ gəlməsini stimullaşdırır.

Bu mexanizmin kəşfi 2019-cu ildə fiziologiya və tibb üzrə Nobel mükafatına layiq görülüb (Uilyam Keylin, Piter Retklif, Qreqq Semenza). Yəni HIF sisteminin mövcudluğu və əsas iş prinsipi yaxşı sübut olunmuş elmdir.

Qısa müddətli kömək, uzun müddətli zərər

Qısa hipoksiya zamanı bu reaksiya faydalıdır: hüceyrəni qoruyur və oksigen bərpa olunanda dayanır. Problem hipoksiya uzun sürəndə (xroniki) və ya tez-tez təkrarlananda (aralıq hipoksiya) başlayır. Bu halda zəncirvari gen dəyişiklikləri hüceyrənin davranışını uzun müddətə dəyişə bilər: iltihab güclənir, oksidləşdirici stress artır, birləşdirici toxuma (fibroz) çoxalır. Elmi icmallar hipoksiyanın ürək işemiyası, xroniki böyrək və ürək xəstəlikləri, metabolik xəstəliklər və xərçəng kimi vəziyyətlərin patogenezində rolunu təsvir edir.

Aralıq hipoksiyanın klinikada ən tanınmış nümunəsi obstruktiv yuxu apnoesidir: yuxuda nəfəs dəfələrlə dayanır və oksigen hər dəfə düşüb qalxır.

Diabet və piylənmə

Piylənmədə yağ hüceyrələri böyüyür və onları qidalandıran damarlardan uzaqlaşır. Heyvan modellərində və insan toxuması üzərində aparılan araşdırmalarda belə yağ toxumasında oksigen azlığı, iltihab və insulin siqnalının pozulması təsvir olunub. Amma heyvan tədqiqatlarında HIF-in yağ toxumasındakı rolu ilə bağlı nəticələr ziddiyyətlidir: bəzilərində onun aktivləşməsi piylənməni artırıb, bəzilərində isə azaldıb. Yəni bu sahə hələ tam aydın deyil.

Diabetdə toxuma oksigeninə ikinci yoldan da təsir var: kiçik damarların zədələnməsi. Diabetdə işləyən kapilyarların sayı azala, onların divarı qalınlaşa bilər. Damarların əsas vəzifəsi toxumalara oksigen və qida çatdırmaq olduğundan, bu dəyişikliklər ürəkdə, böyrəkdə və gözdə oksigen təchizatına təsir edə bilər.

Yağlı qaraciyər və fibroz

Qaraciyərdə oksigen təbii olaraq qeyri-bərabər paylanır və bu, normal fiziologiyanın bir hissəsidir. Xroniki zədələnmə zamanı isə hipoksiya fibrozun (qaraciyərdə çapıq toxumasının yığılması) gedişində mühüm amil kimi təsvir olunur. Mexanizm qısaca belədir: oksigen azlığı HIF və iltihab yollarını aktivləşdirir, bu da qaraciyərin ulduzvari hüceyrələrini oyadır. Bu hüceyrələr birləşdirici toxuma istehsal edir və sinusoidləri (qaraciyərin kiçik damarlarını) sıxır. Fibroz artdıqca qan axını çətinləşir və oksigen daha da azalır. Beləliklə qapalı dairə yaranır.

Qeyd etmək lazımdır ki, bu mexanizmlərin böyük hissəsi hüceyrə kulturalarında və heyvan modellərində öyrənilib. Müəlliflərin özləri də vurğulayır ki, fibrozun mexanizmi tam aydınlaşdırılmayıb.

Beynin kiçik damarları

Beyin bədənin ən çox enerji tələb edən orqanlarındandır. Tədqiqatçıların qeyd etdiyinə görə, hər neyronun 10-20 mikron məsafəsində bir kapilyar yerləşir. Bu şəbəkədə qan axınının hətta qısa, keçici pozulmaları da toxumanın oksigenlə təchizatını azalda bilər.

Heyvan modellərində mikrosirkulyasiya pozğunluqlarının Alzheimer xəstəliyi daxil olmaqla bəzi neyrodegenerativ xəstəliklərdə neyron itkisini müşayiət etdiyi, bəzən isə ondan əvvəl başladığı göstərilib. İnsanlarda bu dəyişiklikləri ölçmək çətindir, çünki adi görüntüləmə üsulları böyük damarları yaxşı göstərir, kapilyar səviyyəsini isə yox.

Nə sübut olunub, nə araşdırılır

Yaxşı sübut olunub: hüceyrələrin oksigeni HIF vasitəsilə hiss etməsi; yuxu apnoesində təkrarlanan oksigen enmələri; diabetdə kiçik damarların zədələnməsi; ağır hipoksiyanın orqanlara zərəri.

Hələ araşdırılır: yağ toxuması hipoksiyasının insulin rezistentliyindəki dəqiq rolu; qaraciyər fibrozunda hipoksiyanın insanda nə qədər həlledici olduğu; beyin mikrosirkulyasiyasının demensiyadakı payı; HIF-ə təsir edən müalicələrin uzunmüddətli təhlükəsizliyi. Yaşlanma üzrə icmallar da etibarlı biomarkerlərin olmadığını və hipoksiyaya yönəlmiş müalicələrin təhlükəsizliyi ilə bağlı sualları açıq problem kimi göstərir.

Barmağa taxılan pulsoksimetr qanda oksigenin doyma dərəcəsini göstərir, toxumanın nə qədər oksigen aldığını isə birbaşa göstərmir. Toxuma hipoksiyası əksər hallarda dolayı əlamətlərlə, damarların və orqanların vəziyyətinə görə qiymətləndirilir.

Nə vaxt həkimə müraciət etməli

• Yuxuda xoruldama və nəfəs dayanmaları müşahidə olunursa, gündüz güclü yuxululuq varsa.
• Yük zamanı tez yorulma, nəfəs darlığı, döş qəfəsində ağrı olursa.
• Diabet, yağlı qaraciyər və ya piylənmə varsa və orqanların vəziyyətini yoxlatmaq istəyirsinizsə.
• Yaddaşda, diqqətdə tədricən zəifləmə hiss edirsinizsə.
• Dodaqlarda və barmaqlarda göyərmə, kəskin nəfəs darlığı olursa, bu təcili vəziyyətdir.

Hər hansı "oksigen" və ya "antihipoksant" prosedurunu öz başınıza başlamayın. Sizə hansı müayinənin lazım olduğunu həkimlə birlikdə qərara alın.

Bu məqalə məlumat xarakterlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir.